Rahmân Sûresi, 76. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

مُتَّكِـ۪ٔينَ عَلٰى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍۚ

[Türkçe Transkript]

Mutteki-îne ‘alâ rafrafin ḣudrin ve’abkariyyin hisân(in)

[Mâtürîdî]

74-75. "Onlardan önce kendilerine ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur. Artık Rabb’inizin nimetlerinden hangisini inkâr edebilirsiniz?”

76-77. "Harikulade döşemeler üzerinde yeşil yastıklara yaslanmışlardır. Artık Rabb’inizin nimetlerinden hangisini inkâr edebilirsiniz?”

---

Hârikulâde güzel döşemeler üzerinde yeşil yastıklara yaslanmışlardır. Kırâat imamları buradaki refref kelimesini elifsiz olarak bu şekilde okudular. Âsım el-Cahderî’nin buradaki iki kelimeyi “rafârife” (رفارف) ve “abâkıriyye” (عبقرية) diye okuduğu rivayet edilir. “Refref” (رَفْرَفٍ) kelimesinin oturulan yer veya yerler mânasına geldiği söylenmiştir. Yeşil bahçe, çadır ve yaygının, döşeğin sarkan kısmı mânalarına geldiği de söylenmiştir. “Abkarî” (عَبْقَرِيٍّ) kelimesinin de değerli halı anlamına geldiği söylenmiştir. Ebû Ubeyde şöyle dedi: “Abkarî”, sık dokunmuş yaygılar demektir. Yere serilen her yaygıya “abkarî” dendiği de söylenmiştir. İbn Kuteybe ve Ebû Avsece de şöyle dediler: “Abkarî” kelimesi Kur'an dışında ipekten yapılan elbise anlamında kullanılır, “Abkar” (عبقر) bir yer adıdır ve oraya nispet edilir.

[Etimolog]

Müttekiîn (مُتَّكِئِينَ)

Kelimenin kökeni v-k-e harflerine dayanmaktadır. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "bir şeye dayanmak, yaslanmak ve ondan destek almak" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "ittikâ" eyleminin insanın yorgunluğunu atmak, rahatlamak ve emniyet bulmak amacıyla sırtını veya yanını bir yere vermesi anlamına geldiğini, ayetin bağlamında bu kelimenin cennet ehlinin o eşsiz döşemeler (rafraf ve abkariy) üzerinde mutlak bir sükunet, bedensel rahatlık ve ebedi bir huzur içinde olduklarını anlattığını tahlil eder. Toshihiko Izutsu, kelimeyi Kur'an'ın ödül ve refah semantiği çerçevesinde ele alarak, "yaslanma" eyleminin sürekli göç ve mücadele halinde olan çöl bedevisinin veya yeryüzünde meşakkat çeken insanın en nihai krallık ve mutlak lüks tasavvuru olduğunu, dünyadaki didinmenin yerini ahirette bu duruşla ontolojik bir sükunetin aldığını analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin sosyokültürel arka planına dikkat çekerek, ihtişamlı halılara ve minderlere yaslanarak oturmanın dönemin aristokratik, soylu ve saygın oturma biçimi olduğunu, inananların da ilahi bir ikram olarak en üstün şeref makamında, hiçbir bedensel zahmete girmeksizin ağırlandıklarını vurgular.

---

Rafraf (رَفْرَفٍ)

Kelimenin kökeni r-f-f harflerine dayanmaktadır. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "kanat çırpmak, dalgalanmak, parlamak ve bir şeyin saçaklı kenarı" olduğunu belirtir; kuşun havada süzülürken kanatlarını hafifçe titretmesine atfen, rüzgarda dalgalanan göz alıcı kumaşlara, yastık kenarlarına veya çadır eteklerine bu ismin verildiğini açıklar. Râgıb el-İsfahânî, "rafraf" kelimesinin uzanıp dinlenmek için serilmiş geniş, göz alıcı, saçaklı döşemeler veya yeşil bahçe örtüleri manasına geldiğini tahlil eder. Arthur Jeffery, kelimenin Arap dilinin kendi iç fonetik zenginliğinden (onomatopeik/ses yansımalı) doğduğunu, kumaşın veya yaprakların çıkardığı hışırtı ve dalgalanma sesinin zamanla değerli dokumaları ve saçaklı ipekleri ifade eden estetik bir lügate dönüştüğünü delillendirir. Toshihiko Izutsu, kelimenin kökündeki "dalgalanma ve hafiflik" (rafrefe) hissine dikkat çekerek, ahiretteki bu döşemelerin dünyevi yataklar gibi kaba ve ağır olmadığını, ilahi sükuneti yansıtan estetik, ruhani ve adeta uçuşan bir hafiflik barındırdığını analiz eder. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin edebi ve fonetik yapısındaki "r" ve "f" harflerinin tekrarına odaklanarak, kumaşın veya cennet yeşilliklerinin rüzgardaki o hafif salınımını ve hışırtısını metnin müzikalitesine muazzam bir ritimle yansıttığını, muhatabın kulaklarında estetik bir işitsel tablo oluşturduğunu detaylandırır. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin bağlamsal işlevine dikkat çekerek, bedevi dünyasındaki en büyük konfor unsurlarından biri olan saçaklı, desenli ve ipekli dayanmalıkların (minderlerin), ahiret yurdunda ilahi lütfun ihtişamını yansıtacak devasa bir saray ve refah tablosu olarak sunulduğunu vurgular.

---

Hudr (خُضْرٍ)

Kelimenin kökeni h-d-r harflerine dayanmaktadır. Tekili "ahdar" (yeşil) şeklindedir. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "yeşillik, taze ot, bitki canlılığı ve hayat rengi" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, kelimenin yeşil rengi temsil ettiğini, ayetin bağlamında bu kelimenin "rafraf" (döşemeler/yastıklar) kelimesini niteleyerek, cennet nimetlerindeki o göz yormayan, iç açıcı ve hayat dolu renk tercihini anlattığını tahlil eder. Toshihiko Izutsu, kelimeyi Kur'an'ın ödül ve renk semantiği çerçevesinde değerlendirerek, yeryüzünde kavurucu güneşin, sarı kumların ve göz alan kurak aydınlığın (çölün) içinde yaşayan bedevi Arap için "yeşil" rengin sadece bir optik algı değil, doğrudan doğruya suyun, serinliğin, hayatın ve ontolojik doygunluğun en somut göstergesi olduğunu analiz eder. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin edebi tasvir gücüne odaklanarak, surenin önceki ayetlerinde geçen "koyu yeşil bahçeler" (müdhâmmetân) ve cennetin genel bitki örtüsüyle bu yastıkların/döşemelerin yeşilinin kusursuz bir renk harmonisi (mimari uyum) oluşturduğunu, cennet tasvirinin baştan sona canlılığın sembolü olan bu renk skalasıyla işlendiğini detaylandırır. Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu rengi ontolojik bir boyutta ele alarak, varlık aleminde yeşilin canlılık ve ilahi feyz anlamına geldiğini; ahiretteki "hudr" sıfatının zamanla solan, kuruyan veya sararan dünyevi yeşilden farklı olarak ebedi tazeliği, hiç eksilmeyen neşeyi ve varoluşsal gençliği sembolize ettiğini ifade eder.

---

Abkariy (عَبْقَرِيٍّ)

Kelimenin kökeni a-b-k-r harflerine dayanmaktadır. İbn Fâris, bu kelimenin etimolojik kökeninin Arapların mitolojik algısındaki "Abkar" (cinlerin yaşadığına inanılan gizemli ve efsanevi vadi) isminden geldiğini, insanların yapmaya güç yetiremeyeceği kadar olağanüstü, kusursuz ve nadide her türlü iş, halı veya kumaş için bu sıfatın kullanıldığını belirtir. El-Cevâlîkî, kelimenin doğrudan o meşhur cin vadisi "Abkar"a nispet edildiğini, Arap dilinde fevkalade, akıl almaz ve eşsiz olan her nesneyi nitelemek için yerleşmiş bir deyim olduğunu ifade eder. Celaleddin el-Suyuti, erken dönem dilcilerin görüşlerini naklederek, "abkari" lafzının kalın, çok sıkı dokunmuş, göz alıcı nakışlara sahip son derece kıymetli halılar ve devasa döşemeler anlamına geldiğini aktarır. Arthur Jeffery, kelimenin mitolojik ve sosyokültürel kökenine eğilerek, "Abkar" vadisi efsanesinin İslam öncesi Arap folklorunun temel taşlarından biri olduğunu, Kur'an'ın vahiy dili olarak bu yerleşik kültürel lügati (olağanüstü halı/kumaş manasında) kullanarak, ilahi nimetin insanüstü estetiğini ve erişilmezliğini muhatabın zihnine nakşettiğini delillendirir. Toshihiko Izutsu, kelimeyi Kur'an'ın estetik ve ödül semantiği içinde değerlendirerek, "abkariy" lafzının dünyevi üretim bandının ötesinde, adeta büyülü, insanüstü bir zekanın veya kudretin eseriymiş gibi duran paha biçilmez halıları tasvir ettiğini, lüksün mitolojik bir algıyla birleştirilerek en üst sınıra çekildiğini analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kültürel bağlamına dikkat çekerek, yedinci yüzyıl Arabistan'ında dokunması en zor, desenleri en karmaşık, dışarıdan ithal edilen ve sadece en asil kralların serdiği nadide halıların bu isimle anıldığını, ilahi ödülün ilk muhatabın dünyasındaki bu en üstün konfor algısı üzerinden şekillendirildiğini vurgular.

---

Hisân (حِسَانٍ)

Kelimenin kökeni h-s-n harflerine dayanmaktadır. Tekili "hasen" (güzel) şeklindedir. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "güzellik, estetik açıdan hoşa giden, kusursuzluk ve göz aydınlığı veren şey" olduğunu; çirkinliğin (kubh) tam zıddı olup insanın hem gözüne hem de estetik algısına hitap eden eksiksizlik halini ifade ettiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "hüsn" kavramının temelde akılla kavranan güzellik, arzuyla hissedilen güzellik ve duyu organlarıyla algılanan güzellik olmak üzere farklı boyutları olduğunu tahlil ederek; ayetin bağlamında "hisân" kelimesinin o olağanüstü halıları (abkariy) nitelediğini ve onların desenlerindeki, dokumalarındaki ve renklerindeki o göz kamaştırıcı, fiziksel ve estetik güzelliği (duyusal hüsnü) anlattığını aktarır. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin edebi ahengine ve surenin içindeki ritmine odaklanarak, birkaç ayet önce cennet eşleri için kullanılan "hayrâtün hisân" ifadesindeki güzellik kavramının, burada cennetin mekanına ve eşyalarına da teşmil edildiğini, böylece varlıkların güzelliği ile mekanın güzelliğinin birleşerek muazzam ve kusursuz bir estetik bütünlük oluşturduğunu detaylandırır. Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu kavramı felsefi bir boyutta okuyarak, "hüsn"ün Mutlak Güzellik'ten (Hüsn-i Mutlak olan Allah'tan) yansıyan ontolojik bir pay olduğunu; ahiretteki bu döşemelerin sıradan ve fani bir sanat eserinden ziyade, doğrudan ilahi feyzden beslenen, zamanla solmayan, eskimeyen ve inananın her bakışında varoluşsal olarak yenilenen metafiziksel ve ebedi bir estetiğe (hisân) sahip olduklarını ifade eder.