Hicr Sûresi, 86. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَل۪يمُ

[Türkçe Transkript]

İnne rabbeke huve-lḣallâku-l’alîm(u)

[Mâtürîdî]

"İyi bilesin ki Rabb'in, evet O, muhakkak surette eşsiz yaratıcıdır, her şeyi bilmektedir"

---

İyi bilesin ki Rabb'in, evet O, muhakkak surette eşsiz yaratıcıdır, her şeyi bilmektedir. Bu âyetin iki türlü yorumlanmaya ihtimali vardır. Biri şudur: Allah kulların kötülük ve muhalefetlerini bildiği halde yaratmıştır, bundan gafil olarak ve bilmeyerek yaratmamıştır. Bilinmelidir ki, Allah yaratıkları kendi ihtiyacı için yahut kendi menfaati için yaratmamıştır, belki emir ve yasakları hakkında sınamak ve kulların menfaat ve ihtiyaçlarına bağlı olarak yaratmıştır. İkincisi: Senin Rabb'in, muhakkak yaratıklarını eşsiz yaratandır, kullarının maslahatlarını çok iyi bilendir, çünkü onları hoş görmek, dinleri sebebiyle cezalandırmaktan daha elverişlidir. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

İnne (إِنَّ)

Etimolojik olarak isim cümlelerinin başına gelerek anlamı pekiştiren, haberi her türlü şüpheden arındıran (tekit) bir edattır.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin nahiv (dilbilgisi) ve belagat kurgusunu incelerken, bu edatın bir önceki ayetle kurduğu sarsılmaz teolojik nedenselliğe dikkat çeker. Bir önceki ayette Hz. Peygamber'e, inkarcıların eziyetlerine karşı "güzellikle bağışla / sayfayı kapat" (fasfahi's-safha'l-cemîl) emri verilmişti. Hemen ardından cümlenin "İnne" (Şüphesiz ki / Muhakkak ki) edatıyla başlaması; o bağışlamanın ve tahammülün dayandığı o mutlak metafizik gerekçeyi (Tanrı'nın mutlak kudretini) hiçbir tereddüde yer bırakmaksızın Hz. Peygamber'in kalbine rapteden (bağlayan) gramatik bir güven mühürüdür.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, Arap dilbilgisinde "şüphesiz, muhakkak ki, doğrusu" anlamlarına gelen ve anlamı pekiştiren bu edatın, ayetin bağlamında Yüce Allah'ın kendi zâtına, yaratıcılığına ve ilmine dair vereceği o mutlak hükmün kesinliğini vurguladığını belirtir.

---

Rabbeke (رَبَّكَ)

Etimolojik kökeni "r-b-b" köküne dayanır. "Rabb" ismi ile ikinci tekil şahıs muhatap "ke" (senin) zamirinin birleşiminden oluşur. Cümlede "İnne" edatının ismi olduğu için nasb (üstün) ile harekelenmiştir.

İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "bir şeyi ıslah etmek, düzeltmek, gözetmek, bir nesneyi başlangıcından itibaren aşama aşama kemale (olgunluğa) erdirmek ve malik olmak" olduğunu belirtir. Ayette mutlak "Allah" lafzı yerine "Rabb" isminin "ke" (senin) zamiriyle kullanılarak "Rabbeke" (senin Rabbin) formunda gelmesi, sıradan bir sahiplikten ziyade; Hz. Peygamber'i şefkatle eğiten, onu o zorlu Mekke yıllarında adım adım yetiştiren, yalnız bırakmayan ve koruyan o özel (kişisel) ilahi terbiyeyi ifade eder.

Râgıb el-İsfahânî, "Rabb" kavramını sadece "Yaratıcı" olmaktan ayırarak, bunun "varlığı var edip kendi haline bırakmayan, onun tüm ihtiyaçlarını karşılayarak onu tedrici olarak (aşama aşama) hedefine ulaştıran mutlak mürebbi/eğitici" olduğunu açıklar. İnkarcıların nankörlüğüne üzülen Hz. Peygamber'e "Senin Rabbin" denmesi, "Seni terbiye eden, sana bu görevi veren ve senin her haline kefil olan O'dur" şeklindeki ilahi tesellinin en sıcak kelami yansımasıdır.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın anlambilimsel evreninde "Rabb" kelimesinin "abd" (kul) kavramıyla olan karşılıklı ontolojik bağını tahlil eder. Kur'an'da "Rab", mutlak bir otorite figürü olduğu kadar, kulunu kuşatan mutlak bir lütuf kaynağıdır. "Rabbeke" (Senin Rabbin) tamlaması, evrenin mutlak hakimi olan Tanrı ile yeryüzündeki elçisi (Muhammed) arasındaki o sarsılmaz, kişisel ve koruyucu teolojik ittifakın (sözleşmenin) ilanıdır.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kıssadaki psikolojik boyutuna odaklanır. Müşriklerin inatçı tutumları ve ağır baskıları karşısında Hz. Peygamber ciddi bir psikolojik daralma yaşamaktadır. Allah, "Senin Rabbin..." diyerek ona doğrudan sahiplenici bir dille hitap eder. Bu "ke" (senin) zamiri, peygambere muazzam bir manevi kalkan sağlar; "Müşrikler seni yalanlasa da, sana eziyet etse de, senin arkanda bizzat seni sahiplenen (Rabbeke) bir güç var" hissini vererek peygamberin ruhunu o daralmadan kurtarır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, lügatte "senin Rabbin, seni terbiye eden, senin yegâne sahibin ve koruyucun" anlamlarına gelen bu tamlamanın, ayetin bağlamında Yüce Allah'ın Hz. Muhammed'e (s.a.v.) yönelik o sonsuz şefkatini, himayesini ve onu müşriklerin eziyetleri karşısında yalnız bırakmayacağı gerçeğini kesin bir dille nitelediğini kaydeder.

---

Hüve (هُوَ)

Etimolojik olarak üçüncü tekil şahıs (o) zamiridir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin nahiv ve belagat kurgusunda bu zamirin "damîr-i fasl" (ayırma/pekiştirme zamiri) olarak kullanıldığını belirtir. Özellik ile sıfat arasına giren bu "hüve" (O) zamiri, cümleye müthiş bir "hasr" (sınırlandırma ve tahsis) anlamı katar. "Senin Rabbin Yaratıcıdır" demek yerine, "Senin Rabbin var ya, işte O (hüve) mutlak yaratıcıdır" formunda gelmesi; kâinattaki yaratma eyleminin müşriklerin taptığı putlara veya doğa güçlerine değil, sadece ve "yalnızca O'na" (Hüve) mahsus olduğunu gramatik bir barikatla mühürler.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, Arap dilbilgisinde "O" anlamına gelen ve cümlede fasıl zamiri olarak yer alan bu kelimenin, ayetin bağlamında yaratıcılık ve sonsuz ilim vasıflarını başkalarından bütünüyle nefyederek (uzaklaştırarak) sadece ve mutlak surette Yüce Allah'ın zâtına tahsis ettiğini kaydeder.

---

El-Hallâku (الْخَلَّاقُ)

Etimolojik kökeni "h-l-k" köküne dayanır. Başında belirlilik takısı (el) bulunur. "Fa'âl" vezninde (kalıbında) mübalağa (aşırılık/yoğunluk) bildiren bir ism-i faildir (etken sıfattır).

İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "bir şeyi ölçüp biçmek, düzgünce takdir etmek, pürüzsüz hale getirmek ve daha önce örneği yokken icat etmek (yoktan var etmek)" olduğunu belirtir. Allah'ın meşhur "Hâlık" (Yaratıcı) sıfatı yerine, burada mübalağa vezninde "Hallâk" (Sürekli ve çokça yaratan) formunun kullanılması; O'nun yaratma eyleminin geçmişte olup bitmiş tek seferlik bir hadise olmadığını, her an, sayısız formda, durmaksızın devam eden o coşkun ve sonsuz ilahi faaliyeti ifade eder.

Râgıb el-İsfahânî, "Hâlık" ile "Hallâk" arasındaki farkı tahlil eder. Hâlık, eşyayı mutlak bir ilimle yoktan var eden demektir. Hallâk ise, bu yaratılışın çeşitliliğine, sürekliliğine ve tükenmezliğine işaret eder. Gökleri, yeri ve sayısız varlıkları (bir önceki ayette belirtildiği gibi) kusursuz bir hakikate göre yaratan Allah; sadece evreni kuran değil, her saniye yeni bir "halk" (yaratılış) ile varlığı tazeleyen mutlak "Hallâk"tır.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, kelimenin kelami ve tasavvufi ağırlığını inceler. "El-Hallâk", varlığın statik (duran) değil, dinamik bir süreç olduğunu ispatlayan ilahi isimdir. İbnü'l-Arabî'nin "halk-ı cedîd" (yeni yaratılış / an be an yenilenme) felsefesinin Kur'ani köklerinden biri bu kelimedir. O, her an yeni bir şe'ndedir (iştedir). Müşriklerin inatları veya zulümleri, O'nun o muazzam "Hallâk" iradesinin işleyişini asla bozamaz; Allah her an yeni durumlar, yeni çözümler ve yeni kaderler yaratmaktadır.

Dücane Cündioğlu, kelimenin fenomenolojik ve estetik dokusuna iner. Ona göre "El-Hallâk", mutlak ve eşsiz Sanatkâr'ın yeryüzündeki en görkemli ismidir. O'nun yaratması mekanik bir üretim değil; her an farklı, eşsiz ve benzersiz formlar ortaya koyan bir estetik coşkudur. Hz. Peygamber'e, düşmanlarının çirkinliği karşısında "sayfayı güzellikle kapat" (safh-ı cemil) denilmişti; çünkü peygamberin sığındığı o "Hallâk" (Müthiş Yaratıcı), her çirkinliği silip yerine yepyeni güzellikler yaratmaya muktedir olan o mutlak estetik mercidir.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, lügatte "sürekli yaratan, çokça yaratan, her an sayısız şeyi yoktan var etme kudretine sahip olan" anlamlarına gelen, mübalağa kalıbındaki bu sıfatın, ayetin bağlamında Yüce Allah'ın yaratma fiilindeki eşsizliğini, sürekliliğini ve hiçbir sınır tanımayan o sonsuz kudretini kesin bir dille nitelediğini kaydeder.

---

El-Alîm (الْعَلِيمُ)

Etimolojik kökeni "a-l-m" köküne dayanır. Başında belirlilik takısı (el) bulunur. Sıfat-ı müşebbehe (kalıcı sıfat) kalıbındadır.

İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "bir şeyin hakikatini idrak etmek, onu her yönüyle bilmek, damga vurmak ve bir şeye delalet eden kesin nişane (alâmet)" olduğunu belirtir. Kur'an terminolojisinde "Alîm" ismi, geçmişi, geleceği, zahiri (görüneni) ve batını (gizli olanı) hiçbir zaman veya mekan kısıtlamasına tabi olmaksızın, kendi zatî özelliği gereği mutlak ve kusursuz bir biçimde "Bilen" yegâne varlığı ifade eder.

Râgıb el-İsfahânî, "ilm" kavramını "bir şeyin özüne ve hakikatine ulaşmak" olarak tanımlar. Ayette "El-Hallâk" (Çokça Yaratan) ismiyle "El-Alîm" (Hakkıyla Bilen) isminin yan yana (El-Hallâku'l-Alîm) gelmesi muazzam bir teolojik denklemdir. Yaratan (Hallâk), yarattığı şeyin her bir hücresini, kalbinden geçeni, gizlediğini ve açığa vurduğunu elbette en ince ayrıntısına kadar bilecektir (Alîm). Yaratılış (halk) eylemi, mutlak ilim (ilim) olmaksızın gerçekleşemez.

Prof. Dr. Hidayet Aydar, isimlerin yan yana gelişindeki psikolojik (teselli) bağlamına odaklanır. Hz. Peygamber'e inkarcıların eziyetlerine karşı hoşgörülü olması (safh) emredilmişti. Allah'ın "El-Alîm" sıfatıyla ayeti bitirmesi, "Sen onları affet ve bana bırak; çünkü ben onların içlerindeki o kibri, kurdukları tuzakları ve sana yaptıkları düşmanlıkları harfi harfine 'Biliyorum'" şeklindeki o büyük ilahi güvencedir. İlim sıfatı, burada sadece bir biliş değil, peygamber için ebedi bir adalet sığınağıdır.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ontolojik evreninde "Alîm" isminin cehaletle olan mutlak çatışmasını tahlil eder. Mekke müşrikleri kendilerini akıllı ve kurnaz zannederken, Kur'an onların derin bir "cahiliye" (bilgisizlik) içinde olduğunu söyler. Buna mukabil, evrenin ve insanın tüm şifrelerini elinde tutan Tanrı ise "El-Alîm"dir. Peygamber, o cahil toplumun (müşriklerin) o sığ karanlığından, varlığın hakikatini ve sırrını mutlak surette bilen O "Alîm"in (Her Şeyi Bilen'in) sarsılmaz aydınlığına sığınmaya davet edilmektedir.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, lügatte "hakkıyla bilen, ilmi her şeyi kuşatan, hiçbir şey kendisine gizli kalmayan" anlamlarına gelen bu ilahi ismin, ayetin bağlamında Yüce Allah'ın, "Hallâk" sıfatıyla yarattığı bütün kâinatın ve insanların (özellikle de müşriklerin niyetlerinin ve peygamberin hüznünün) her bir zerresine vakıf olan o mutlak ve sınırsız bilgisini kesin bir dille nitelediğini kaydeder.