Bakara Sûresi, 98. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

مَنْ كَانَ عَدُواًّ لِلّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِه۪ وَرُسُلِه۪ وَجِبْر۪يلَ وَم۪يكَالَ فَاِنَّ اللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِر۪ينَ

[Türkçe Transkript]

Men kâne ‘aduvven li(A)llâhi vemelâ-iketihi verusulihi vecibrîle vemîkâle fe-inna(A)llâhe ‘aduvvun lilkâfirîn(e)

[Mâtürîdî]

Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman ise şunu iyi bilsin ki Allah da o gibi kafirlerin düşmanıdır.

---

Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman ise. İki şekilde yorumlanabilir. Biri Allah'a veya meleklerine yahut peygamberlerine. Bir de düşmanlığın melekler ve peygamberlerle değil Allah ile başlatılmış olması ihtimal dahilindedir. Bu durumda melekler ve diğerleri için saygınlık, Allah nezdindeki üstün dereceleri ve iyi akıbetleri söz konusudur (bunlara yapılan düşmanlık Allah'a yapılmış olur), tıpkı, "Şunu iyi bilin ki ganimet olarak ele geçirdiğiniz bir şeyin beşte biri Allah'a, Resulü'ne aittir" beyanında olduğu gibi. Burada ganimetin Allah'a aitmiş gibi gösterilmesinden amaç (kamuya ait olan) bu servetin önem ve konumunu belirlemek olup ille de O'na ait olduğunu ifade etmek değildir (zaten kainatın mülkiyeti Allah'ındır). Tefsirini yapmakta olduğumuz ayette de düşmanlığın Allah ile başlatılması bu amaca yönelik olup birinci yorum söz konusu değildir. Nihai gerçeği bilen Allah'tır.

[Etimolog]

Aduvven (عدوا)

A-d-v kökünden türeyen bu kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, asıl anlamın sınırı aşmak, haddi geçmek, koşmak ve tecavüz etmek (zulmetmek) olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, adüvv kavramını adalet ve insaf ölçülerini terk ederek bir kimseye kin beslemek, düşmanlık etmek ve saldırganlık göstermek olarak tanımlar. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetteki düşmanlık (adüvv) kavramının bağlamına dikkat çekerek; bunun basit bir insani ihtilaf veya siyasi bir anlaşmazlık olmadığını, Yahudilerin kendi etnik hevaları uğruna ilahi otoriteye (Allah'a ve meleklerine) karşı doğrudan cephe aldıkları o cüretkar ve akıldışı teolojik isyanı temsil ettiğini tahlil eder.

---

Melâiketihi (ملائكته)

M-l-k (veya l-e-k) kökünden gelen bu kelimenin etimolojisi hakkında İbn Fâris, asıl anlamın elçilik yapmak, bir mesaj iletmek ve kuvvet sahibi olmak olduğunu ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, melek kavramını Allah'ın emirlerini uygulayan, nurani ve iradeleri tamamen ilahi yasalara tabi olan varlıklar olarak tanımlar. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik sistematiğinde meleklerin, aşkın yaratıcı ile yaratılan arasındaki o kusursuz ve isyansız iletişim/icra kanalını temsil ettiğini; dolayısıyla onlara düşmanlık etmenin, bizatihi ilahi iradenin kendisine ve vahyin ontolojik gerçekliğine düşmanlık etmekle eşdeğer olduğunu derinlemesine inceler.

---

Rusulihi (رسله)

R-s-l kökünden türeyen bu kelime üzerine İbn Fâris, asıl anlamın birini yumuşaklık, sükunet ve belirli bir maksatla bir yere yönlendirmek, göndermek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, risalet kavramını ilahi mesajı insanlara taşıyan özel görevli elçi olarak tanımlar. Angelika Neuwirth, Geç Antik Çağ dini tasavvurunda elçilik kurumunun önemini incelerken; elçinin (resulün) şahsına veya melekliğine duyulan nefretin aslında onu gönderen otoriteyi (Tanrı'yı) reddetmek için kullanılan psikolojik bir kılıf olduğunu, Kur'an'ın bu ayetle "elçiye zeval olmaz" evrensel ilkesini teolojik bir zemine taşıyarak elçi ile gönderen arasındaki o bölünmez ontolojik bütünlüğü ilan ettiğini tahlil eder.

---

Cibrîle (جبريل)

Bu özel ismin kökeni hakkında El-Cevâlîkî ve Celaleddin el-Suyuti, kelimenin Arapça olmadığını (muarreb), İbranice veya Süryanice'den geçtiğini ve "Allah'ın kulu" veya "Allah'ın gücü" manasına geldiğini aktarırlar. Arthur Jeffery, lafzın İbranicedeki "Gabriel" (Tanrı'nın adamı/gücü) kelimesinden doğrudan uyarlandığını belirtir. Gabriel Said Reynolds, Yahudi teolojisindeki (Midraş geleneği) melek tasavvuru ile Kur'an arasındaki sarsıcı polemiğe dikkat çeker; Yahudilerin Cebrail'i azap, yıkım ve savaş meleği (dolayısıyla kendilerine düşman) olarak kodladıklarını, Kur'an'ın ise bu etnosentrik melek ayrımcılığını şiddetle reddederek, Cebrail'in sadece ve mutlak surette Allah'ın emrini uygulayan bir vahiy elçisi olduğunu vurguladığını tahlil eder.

---

Mîkâle (ميكال)

Bu kelimenin etimolojisi ile ilgili olarak El-Cevâlîkî ve Celaleddin el-Suyuti, lafzın muarreb (yabancı kökenli) olduğunu ve Ehl-i Kitap dillerinden Arapçaya geçtiğini belirtirler. Arthur Jeffery, ismin İbranicedeki "Mikha'el" (Kim Tanrı gibidir?) kelimesinden alındığını ifade eder. Gabriel Said Reynolds, ayette Cebrail ile Mikail'in yan yana ve aynı statüde zikredilmesinin teolojik arka planını inceler; Yahudi geleneğinde Mikail'in İsrail'in koruyucu meleği, merhamet ve rızık dağıtıcısı olarak sevilmesine karşın Cebrail'in dışlanması şeklindeki o "parçalanmış ve kabilevi melekoloji" (melek inancı) sistemini Kur'an'ın yerle bir ettiğini, ilahi hiyerarşideki varlıklardan birini sevip diğerinden nefret etmenin ontolojik olarak imkansız olduğunu ve bunun doğrudan şirke/inkara kapı araladığını tahlil eder.

---

El-Kâfirîn (للكافرين)

K-f-r kökünden gelen bu kelimenin etimolojisi hakkında İbn Fâris, asıl anlamın örtmek, gizlemek ve üstünü kapatmak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, küfür kavramını ilahi nimeti ve apaçık gerçeği bilerek, kasten örtbas etmek ve nankörlükte bulunmak olarak tanımlar. Prof. Dr. Sadık Kılıç, ayetin sonundaki "Şüphesiz Allah da kafirlerin düşmanıdır" cümlesinde küfrün (inkarın) eylemsel tanımına dikkat çeker; burada kafir vasfının sadece Tanrı'yı reddedenler için değil, Tanrı'nın seçtiği elçiler ve melekler arasında kendi hevalarına göre ayrım yapan, vahyin taşıyıcılarına kabilevi bir kin güdenler için kullanıldığını, böylece melek düşmanlığının doğrudan doğruya "mutlak küfür" olarak tescillendiğini ve Allah'ı o kişilere karşı varoluşsal bir "düşman" konumuna getirdiğini vurgular.