Bakara Sûresi, 70. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَۙ اِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَاۜ وَاِنَّٓا اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَمُهْتَدُونَ

[Türkçe Transkript]

Kâlû-d’u lenâ rabbeke yubeyyin lenâ mâ hiye inne-lbekara teşâbehe ‘aleynâ ve-innâ in şâa(A)llâhu lemuhtedûn(e)

[Mâtürîdî]

İsrailoğulları yine şöyle dediler: Bizim adımıza Rabb'ine bir daha dua et de onun diğer vasıflarını açıklasın, bizce inekler birbirine benzemektedir. İnşallah istenen sığırı bulmayı başarırız.

---

İnşallah istenen sığırı bulmayı başarırız. İsrailoğulları kaba anlayışları ve kıt akıllarına rağmen Mu'tezile'ye nisbetle Allah'ı daha iyi tanıyor ve daha ileri derecede bir tevhid anlayışına sahip bulunuyordu. Çünkü onlar, "Allah dilerse doğruyu bulmuş olacağız" dediler. Mu'tezile ise, "Allah kafirlerin de hidayete ermelerini dilemiş, fakat kendileri hidayeti benimsememeyi murad etmiştir" demektedir. Onların deyişine göre kafirlerin iradesi Allah'ın iradesine üstün gelmiştir. Söz söylerken aşırı gitmekten, dini konularda bilgisiz ve kaba davranmaktan Allah'a sığınırız.

[Etimolog]

Kâlû (قالوا)

K-v-l kökünden türeyen bu kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, asıl anlamın bir sözü dile getirmek, dilin hareket etmesiyle ortaya çıkan ses ve ifade olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, kelimenin bir düşünceyi veya itirazı sözlü olarak beyan etmek manasına geldiğini ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, İsrailoğullarının bu eylemi üçüncü kez tekrarlamalarındaki "kâlû" (dediler ki) vurgusunun; ilahi emri anlamaya yönelik masum bir çabadan ziyade, itaati geciktirmek için üretilen kronik bir laf kalabalığını, teslimiyetten uzak ve işi yokuşa süren inatçı bir mazeret retoriğini temsil ettiğini tahlil eder.

---

Ud'u (ادع)

D-a-v kökünden gelen bu kelime hakkında İbn Fâris, kökün temel anlamının birine seslenmek, onu yardıma çağırmak ve dua etmek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, dua kavramını birinden bir şey talep etmek olarak tanımlar; bağlam içerisinde İsrailoğullarının Musa'ya "Rabbine dua et" diyerek araya ısrarla bir mesafe koymalarının, Allah'ı sadece Musa'nın şahsi Rabbiymiş gibi algılayan ve kendilerini bu aşkın otoritenin doğrudan muhatabı/kulu görmeyen o problemli teolojik aidiyetlerini yansıttığını ifade eder.

---

Yubeyyin (يبين)

B-y-n kökünden türeyen bu kelimenin etimolojisi üzerine İbn Fâris, asıl anlamın iki şeyin birbirinden ayrılması, belirginleşmesi ve açıklığa kavuşması olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, beyan kavramını bir şeyi kapalılıktan kurtarıp apaçık hale getirmek olarak tanımlar. Prof. Dr. Sadık Kılıç, aslında son derece açık ve basit olan "bir inek kesin" emrinin, art arda gelen sorularla İsrailoğulları tarafından kasıtlı olarak "kapalı ve anlaşılmaz" bir hale sokulduğunu; şimdi ise kendi yarattıkları bu yapay belirsizliğin içinden çıkamayıp ilahi iradeden tekrar bir "beyan" (açıklama) talep etmelerindeki teolojik ironiyi vurgular.

---

El-Bekara (البقر)

B-k-r kökünden gelen bu kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, kökün temel anlamının yarmak, genişçe açmak ve ortaya çıkarmak olduğunu; toprağı sürerek yardığı için sığır cinsi hayvana bu ismin verildiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, kelimenin sığır cinsini tümüyle kapsayan bir cins ismi (ism-i cins) olduğunu ifade eder. Gabriel Said Reynolds, önceki ayetlerde tekil ve belirsiz (bekaratun) olarak geçen lafzın, bu ayette belirli ve cins formuyla (el-bekara) kullanılmasının tesadüfi olmadığını; İsrailoğullarının kendi daralttıkları çemberde boğularak artık tüm sığır cinsini gözlerinde aynılaştırdıklarını ve basit bir kurban eylemini, Mısır'daki Apis/Hathor kültünün kalıntısı olan o hastalıklı putperest bilinçaltlarıyla devasa bir zihinsel kaosa dönüştürdüklerini tahlil eder.

---

Teşâbehe (تشابه)

Ş-b-h kökünden türeyen kelimenin etimolojisi hakkında İbn Fâris, asıl anlamın iki şeyin birbirine benzemesi, denk olması ve bu aşırı benzerlikten dolayı ayırt edilemez hale gelmesi olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, müteşabih kavramını, nesnelerin veya durumların birbirine aşırı benzemesi sebebiyle bakan kişinin zihninde oluşan karışıklık ve belirsizlik hali olarak tanımlar. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetin bağlamında İsrailoğullarının "inekler bize birbirine benzer geldi/karıştı" şeklindeki mazeretlerinin nesnel bir gerçekten ziyade; kendi gereksiz sorularıyla ilahi emri içinden çıkılmaz bir detaya boğmalarının ve itaatsizliği meşrulaştırmak için ürettikleri psikolojik bir illüzyonun sonucu olduğunu tahlil eder.

---

Şâe (شاء)

Ş-y-e kökünden gelen bu kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, asıl anlamın bir şeyin var olması, meydana gelmesi ve bir şeyi var etmeye yönelik irade olduğunu ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, meşiet kavramını bir şeyi var etme kastı ve mutlak irade olarak tanımlar. Prof. Dr. Sadık Kılıç, İsrailoğullarının bunca itiraz ve laf kalabalığından sonra "İnşallah" (Allah dilerse) diyerek ilahi iradeye atıfta bulunmalarının tefsir geleneğinde son derece kritik bir dönüm noktası kabul edildiğini; bu istisnanın, inatla ördükleri o kibir ve bahane duvarında açılan küçük bir teslimiyet gediği olduğunu ve nihayetinde emri yerine getirmelerini sağlayan yegane manevi sığınak işlevi gördüğünü vurgular.

---

El-Muhtedûn (المهتدون)

H-d-y kökünden türeyen kelimenin etimolojisi üzerine İbn Fâris, asıl anlamın öne düşüp yol göstermek, rehberlik etmek ve bir hedefe varmak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, hidayeti lütuf ve nezaketle doğru yola iletmek olarak tanımlar; burada İsrailoğullarının kastettiği hidayetin, istenen o spesifik hayvanı bulma ve emri ifa etme konusundaki kılavuzluk olduğunu aktarır. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik sisteminde hidayet kavramının aslında ontolojik bir kurtuluşu ve dalaletten (sapıklık/şirk) çıkışı temsil eden en yüce ahlaki/teolojik statü olduğuna dikkat çeker; ancak İsrailoğullarının bu ulvi kavramı "biz doğru ineği buluruz" şeklinde salt maddi, spesifik ve pratik bir arayışa indirgemelerinin, kutsal kavramların profanlaştığı (dünyevileştiği) o sorunlu zihin yapılarının tipik bir yansıması olduğunu derinlemesine tahlil eder.