Tweet
قَالَ اِنَّ رَسُولَكُمُ الَّـذ۪ٓي اُرْسِلَ اِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ
-
-
Kâle inne rasûlekumu-lleżî ursile ileykum lemecnûn(un)
-
“Firavun, ‘Size gönderilen bu elçiniz mutlaka aklını yitirmiş’ dedi.”
Mûsa’yı cünuna (cinlenmişlik, akıl hastalığı) nispet etmişti. Çünkü belirttiğimiz gibi onun, bahsedilen her konuda cevabı saptırdığını düşünüyordu. Ona yöneltilen soru mahiyet hakkında idi, oysa o konuyu saptırarak başka bir cevap vermiş, sorunun cevabını vermemişti. İşte o zaman: 28. ayet.Yorum
-
Kâle (قَالَ)
Söylemek, konuşmak ve ifade etmek anlamlarına gelen k-v-l (ق و ل) kökünden türemiş mazi (geçmiş zaman) fiildir.
İbn Fâris, k-v-l (ق و ل) kökünün "zihindeki veya kalpteki bir niyetin, bir düşüncenin sesler ve kelimeler aracılığıyla açığa vurulması" olduğunu belirtir.
Râgıb el-İsfahânî, bu fiilin diyalog içindeki retorik ve psikolojik işlevini tahlil eder. Musa'nın bir önceki ayette evrensel ve tarihsel (ataların Rabbi) argümanı karşısında teolojik ve rasyonel olarak tamamen tıkanan Firavun'un "kâle" (dedi) eylemi, bir cevap üretmek değil; tartışmayı sabote etmek, hakikati saptırmak ve konuyu Musa'nın şahsına yöneltmek (ad hominem) için başvurduğu bir savunma mekanizmasıdır.
Dücane Cündioğlu, konuşma eyleminin diyalektik çöküşünü inceler. Otorite, muhalif argümanın ontolojik ağırlığı altında ezildiğinde felsefi veya teolojik bir "söz" (kavl) üretemez. Firavun'un burada ürettiği söz, aklın değil, kibrin ve çaresizliğin dışa vurumudur. Karşısındaki hakikati çürütemeyen tiran, sözü doğrudan hakikati dile getirenin akli melekelerine saldırarak (delilik suçlamasıyla) kendi otoritesini korumaya çalışır.
İnne (إِنَّ)
Cümleye kesinlik, pekiştirme ve vurgu katan "şüphesiz, muhakkak ki" anlamlarındaki tekid edatıdır.
Celaleddin el-Suyuti, El-İtkân adlı eserinde bu edatın belagattaki kullanımını muhatabın şüphesini gidermek veya inkârını kırmak bağlamında inceler. Ancak bu ayetteki kullanımı çok daha ironiktir. Firavun, çevresindekilerin Musa'nın sarsıcı argümanlarından etkilendiğini ve zihinlerinde bir şüphe oluştuğunu fark etmiştir. Bu sarsıntıyı durdurmak ve kendi kurguladığı "Musa delidir" yalanına etrafındakileri ikna edebilmek için "İnne" (Kesinlikle, şüphesiz) edatının abartılı kesinliğine sığınır. Bu edat, aslında Firavun'un hissettiği derin ontolojik paniğin üzerini örten dilsel bir maskedir.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, edatın sosyo-politik işlevine dikkat çeker. Diktatörlüklerde asılsız bir iddia, ne kadar kesin ve yüksek sesle (inne edatıyla) dile getirilirse, kitleler nezdinde o kadar hızlı "gerçek" kabul edilir. Firavun'un kesinlik bildiren bir başlangıç yapması, etrafındaki mele' (seçkinler) zümresine tartışmaya kapalı, dogmatik bir devlet söylemi (resmi ideoloji) dayatmasıdır.
Resûlekümü (رَسُولَكُمُ)
Göndermek, elçi tayin etmek anlamlarına gelen r-s-l (ر س ل) kökünden türemiş "resul" (elçi) kelimesi ile "sizin" anlamındaki ikinci çoğul şahıs zamirinin (kümü) birleşiminden oluşan isim tamlamasıdır.
İbn Fâris, r-s-l (ر س ل) kökünün temelinde "birini veya bir şeyi belirli bir amaçla, sükûnetle ve peş peşe yollamak" anlamının bulunduğunu aktarır.
Râgıb el-İsfahânî, Firavun'un bu kelimeyi kullanımındaki muazzam ironiyi ve tahrifatı tahlil eder. Musa kendisini Firavun'a "Biz Âlemlerin Rabbinin elçisiyiz" (Resûlü Rabbi'l-âlemîn) diye tanıtmıştır. Firavun ise Musa'dan bahsederken "Resûlüm" veya "Resûlullah" demez; etrafındakilere dönerek alaycı bir üslupla "Sizin bu elçiniz" (Resûlekümü) der. Bu tamlama, Firavun'un peygamberlik kurumunu şiddetle reddettiğinin, Musa'nın iddiasını küçümseyerek onu değersizleştirdiğinin dildeki en net karşılığıdır.
Toshihiko Izutsu, kelimenin yarattığı psikolojik izolasyona (soyutlamaya) odaklanır. Firavun "sizin elçiniz" diyerek Musa'yı ontolojik olarak saraydan ve Mısır'ın meşru sisteminden dışlar. Bu aidiyet zamiri (küm), "Benim böyle bir elçiyle hiçbir bağım yok, o sizin başınıza musallat olmuş bir sorundur" anlamına gelen, tiranın kendi kitlesini muhalife karşı kışkırtma ve araya aşılmaz bir mesafe koyma stratejisidir.
Michael Cook, bu ifadenin politik teolojideki karşılığını inceler. Firavun, Musa'nın diplomatik ve ilahi dokunulmazlığını (elçilik statüsünü) kabul etmez. "Sizin elçiniz" ifadesi, Musa'yı evrensel bir Tanrı'nın temsilcisi olmaktan çıkarıp, Firavun'un uyruklarını yoldan çıkarmaya çalışan yerel, marjinal ve ciddiyetsiz bir figür olarak çerçeveleme operasyonudur.
Ursile (أُرْسِلَ)
Yine r-s-l (ر س ل) kökünden, if'âl babında türetilmiş mazi (geçmiş zaman) edilgen (meçhul) fiildir. "Gönderildi" anlamına gelir.
Prof. Dr. Hidayet Aydar, fiilin meçhul (edilgen) sîgada kullanılmasının gramatikal ve teolojik arka planına dikkat çeker. Firavun, "Allah'ın gönderdiği" veya "Rabbinizin gönderdiği" demekten ısrarla kaçınır. Eylemin failini (göndereni) meçhul bırakarak, Musa'nın arkasındaki o mutlak otoriteyi (Allah'ı) zikretmeyi dahi reddeder. Bu kullanım, Firavun'un zihnindeki ilahi mefhumlara yönelik katı sansürün ve inkârın bir tezahürüdür; "Size gönderildiği iddia edilen şu adam" şeklinde üst perdeden bir tahkiri barındırır.
Angelika Neuwirth, geç antik çağ Arap retoriğinde meçhul fiillerin "mesafe koyma" (distancing) işlevini tahlil eder. Otorite, kendi varlığına tehdit oluşturan bir eylemi doğrudan muhatabına veya gerçek failine nispet etmez. "Ursile" fiili, Musa'nın misyonunu meçhul, asılsız ve şaibeli bir iddia statüsüne indirgeyerek etrafındaki seçkinlerin zihninde Musa'nın güvenirliğini zedeler.
Lemecnûn (لَمَجْنُونٌ)
Arapçada "örtmek, gizlemek, karanlıkta kalmak" anlamlarına gelen c-n-n (ج ن ن) kökünden türemiş ism-i mef'ul (mecnun) kelimesi ile, cümlenin başına gelerek tekid (pekiştirme) ve kesinlik katan "lâm-ı ibtidâ" (le) harfinin birleşiminden oluşur. "Kesinlikle delidir, aklı örtülmüştür."
İbn Fâris, c-n-n (ج ن ن) kökünün temel anlamının "bir şeyin üzerinin örtülmesi, gözden gizlenmesi ve saklanması" olduğunu belirtir. Toprağın üzerini örttüğü için bahçeye "cennet", anne karnında gizlendiği için bebeğe "cenin", gözle görülmediği için doğaüstü varlıklara "cin", aklı örtüldüğü ve idrak yeteneğini kaybettiği için de akıl hastasına "mecnun" denilmiştir.
Râgıb el-İsfahânî, cinnet kavramının ontolojik boyutunu tahlil eder. Mecnun, hakikati algılama ve rasyonel düşünme yetisi (aklı) bir perdeyle örtülmüş kişidir. Firavun'un Musa'yı mecnunlukla suçlaması, onun sunduğu evrensel tevhid argümanlarının hiçbir akli veya mantıki değer taşımadığını, Musa'nın zihinsel melekelerini yitirdiğini iddia ederek tebliği kökünden itibarsızlaştırma çabasıdır.
Arthur Jeffery, kelimenin köken bilimsel analizinde, c-n-n kökünün Arapçadaki derinliğine rağmen, dini literatürdeki "cinler veya kötü ruhlar tarafından ele geçirilmiş kişi" (possessed) anlamının, bölgedeki antik inanç sistemleriyle (Süryani ve Habeş kültürlerindeki şeytani ele geçirilme motifleriyle) bağlantılı olduğunu belirtir. Firavun, Musa'yı tıbbi bir akıl hastası olmaktan ziyade, "karanlık ruhların veya tanrıların gazabına uğrayarak aklını yitirmiş" tehlikeli bir figür olarak etiketler.
Patricia Crone, mecnun suçlamasını antik dünyanın siyasi propaganda yöntemleri üzerinden analiz eder. Statükoyu sarsan, köleliğe ve zulme karşı çıkan yeni bir söylem (tevhid) üretildiğinde, kurulu düzenin sahiplerinin başvurduğu ilk yöntem muhalifi "deli" ilan etmektir. Çünkü bir adam mecnun ilan edildiğinde, onun sözlerinin hiçbir hukuki, siyasi veya teolojik bağlayıcılığı kalmaz; toplum nezdinde tehlikesiz, gülünç bir fanteziye dönüştürülür. Firavun'un bu hamlesi, siyasi de-legitimizasyonun (meşruiyetsizleştirmenin) en klasik aracıdır.
Gabriel Said Reynolds, "peygamberlere yöneltilen delilik suçlaması" motifini, Kur'an'ın İbrahimi tipoloji (typology) inşası içinde okur. Sadece Firavun değil, Nuh'un kavmi, Ad, Semud ve bizzat Mekkeli müşrikler de kendi peygamberlerine aynı kelimeyle (mecnun) saldırmışlardır. Kur'an bu kelimeyi kullanarak, hakikati reddeden tarihsel zorbaların hepsinin aynı ontolojik kibre ve aynı sığ savunma refleksine sahip olduğunu gösterir.
Prof. Dr. Sadık Kılıç, asıl "cinnet" (aklın örtülmesi) halinin kimde olduğu sorusu üzerinden muazzam bir felsefi yüzleşme yapar. Firavun, Musa'ya mecnun derken aslında varlığın (semâvât ve arzın) apaçık delilleri karşısında aklını, idrakini ve vicdanını hırsıyla ve kibriyle örten "asıl mecnunun" kendisi olduğunu ifşa etmektedir. İlahi nizamı (Tevhid'i) delilik olarak gören bir zihin, ancak kendi kibrinin karanlığında (c-n-n) hapsolmuş bir zihindir. Hakikatin tersyüz edilişi bu tek kelimede zirveye ulaşır.
Yorum
Yorum